Учитель тувинского языка

Тырсын-оол Айслу Шыжан-ооловна (СЗД,стаж 4 года)

«тыва оюннар» — «Тувинские игры» https://youtu.be/8q4kIAE6AuM

Эрте-бурун шагдан бээр ада-өгбенин малдарын канчаар адап чораанын, назынын канчаар ылгарадып чораанын база өң-чүзүнүн канчаар тодарадып чораанын допчулап таныжаал.

—————————————
ӨШКҮ

Өшкү – ниити ады, төрүүр кыс өшкү, азы бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг өшкү. Хайдак өшкү – оглу өлүп калган өшкү.

Дузак өшкү — ийи харлыг өшкү азы хунан өшкү, бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг дузак.

Кызыр өшкү – анайлаваан өшкү азы бир чылын төрүвейн барган өшкү.

Анай – өшкүнүң бир хар чедир оглу, ниити ады, кыс анай, эр анай.

Өскүспеек – чашта иези өлүп калган чаш анай.

Ийиспеек – чашта иези өлүп калган ийис анайлар.

Шара чаш – чаа төрүттүнген анай.

Доруккан анай – үш ай четкен, азы сиген чиптер апарган анай.

Часкылак – чазын төрүттүнген анай.

Күскүлек – күзүн төрүттүнген анай.

Сейнек – эр анайны чазап каапканы, назыны ийи хар четкен болур.

Серге – эр анайны чазап каапканы, назыны үш хар ашкан болур.

Хунажык – чазаттынмаан эр анай, назыны ийи харлыг.

Хуна – чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.

ӨШКҮНҮҢ НАЗЫН ААЙЫ

Өшкүнү назын аайы-биле адаары тускай чурумнуг болур.

Хунан өшкү – ийи харлыг.

Дөнен өшкү – ийиден үш хар чедир назылыг.

Алды диштиг өшкү – үштен дөрт хар чедир өшкү.

Чедишкен өшкү – дөрттен беш хар чедир өшкү.

Өшкүнүң өң-чүзүнүн дүгүнүң аайы-биле адаар.

Кара хайдак, ак хайдак, сарыг өшкү, дөңгүр ак өшкү, калчан сарыг өшкү, чалбак-көк өшкү.

Өшкү – Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузунга кончуг таарышкан мал.
—————————————
ХОЙ

Хой – ниити ады, төрүүр кыс хой, он ийи чылдың сес дугаарында кирген мал болур.

Тогду – баштайгы хураганын бир дугаар төрүп турар хой, ооң назыны ийи харлыг азы хунан хой.

Кызыр хой – төрүвээн кыс хой азы бир чылын төрүвээн хой.

Хураган – хойнуң чаш төлү, бир хар чедир ниити ады. Кыс хураган азы эр хураган деп база адаар.

Ылым чаш хураган – чаа төрүттүнген хураган.

Доруккан хураган – бир айдан үш ай четкен хураган.

Часкылак – чазын төрүттүнген хураган.

Күскүлек – күзүн төрүттүнген хураган.

Дөтпе – дөрт айдан беш ай чедир хураган.

Шилеге – чазап каан хунан, назыны ийи харлыг.

Иртчигеш – чазап каан болур, назыны ийи хардан үш хар чедир.

Ирт – чазап каан болур, үш хардан өөрү назылыг, чедишкен мал болур.

Кошкаржыгаш – үрелиг мал, чазаваан болгаш назыны ийи харлыг.

Кошкар – үрелиг мал, чазаваан, бир кодан хойга бир кошкар чоруур.

ХОЙНУҢ НАЗЫНЫ

Кыскаладыр адаары: Хунан хой – ийи харлыг хой, тогду хой.

Шилеге – чазап каан болгаш назыны ийи хар азы үш харлыг.

Чедишкен хой – дөрт хардан өөрү назылыг.

Ирт – чазап каан, үш хардан өрү назылыг, аза чедишкен ирт.
—————————————
ИНЕК

Инек – төрүүр кыс инек, ниити ады, он ийи чылдың ийи дугаарынга кирген мал болур.

Хунажын – үш харлыг инек, бир дугаар төрүп турар инек, ынчангаш ону дуңгуш деп база адаар.

Бызаа – ылым чаштан эгелээш бир харга чедир назылыг. Эр бызаа, кыс бызаа деп база ылгай адаар.

Молдурга — бир хардан ийи харга чедир назылыг.

Казыра – мугур ийи харлыг, ынчангаш ону хунан дээр.

Дөнен – үш харлыг инек, дөненней берген инек төрүүр болгаш хунажын деп аттыг болур.

Шарыжык – чазап каан болур, назыны үштен дөрт хар чедир.

Шары – чазап каан болур, дөненден өрү назылыг болурда чедишкен шары деп аттыг болур.

Бугажык – чазаттынмаан, назыны ийи-үш харлыг болгаш үрелиг мал.

Буга – чазаваан үрелиг мал. Чедишкен буга инектеринче өске буга чагдатпас дижир. Бир коданга бир буга турар. Кончуг эъткир, сүткүр уксаалыг мал угун шилип тургаш, буга салыр.
—————————————
АЪТ

Чылгы – ниити ады азы кодан чылгы дээр, он ийи чылдың чеди дугаарында аът чыл кирген.

Бе – төрүүр кыс мал.

Кызырак – назыны үш харлыг, бир дугаар төрүүр мал, кызырак дөненде төрүүр, оон ыңай кулуннуг бе.

Кулун – бениң чаш төлү, назыны бир хар чедир, эр кулун база кыс кулун дээр.

Богба – бир харлыг, эр богба азы кыс богба дээр.

Чаваа – назыны ийи харлыг, ону хунан дээр.

Дөнен мал – назыны үш харлыг, эр дөнен мал, кыс дөнен мал дээр.

Аът – чазап каан эр мал, чедишкен аът азы мунар аът дээр.чазап каан чылгы малды аът санынга киир санаар, бир чамдыкта чазап каан эмдик чавааны шала мунган болур азы эмдик хевээр салыптар, ынчангаш ону эмдик аът дижир.

Кыжаалаң – дижин дүжүрүп чоруур чаваа мал.

Караңгы чалыы – бештен сес хар чедир аът, хөлге аъды.

Сөөк-диш – назыны тос хар азы он хар чеде берген болгаш кырып бар чоруур аът.

Дижи улчуя берген – эъди шүүрелип, кырый берген аът.

Аскырак – үрелиг мал, чазаттынмаан болгаш назыны ийи-үш харлыг.

Аскыр – чазаваан болгаш үрелиг эр мал, назыны чедишкен болур.

Чылгы малдың чүзүнү янзы-бүрү болгаш хувулгаазын хевирлиг. Челин, кудуруун барымдаалап адагылаар: чарба-челиг, чайык-челдиг, шыдың-кудуруктуг,уялыг-кудуруктуг суг-суг дигилээр.

ЧЫЛГЫ МАЛДЫҢ ӨҢНЕРИ

Ак аът, маңган-ак, кыскыл-ак аът, ала аът, дорала, карала, ояла, сарала, хувула, өле, хүрең-ала, шилги-ала, доруг аът, кыскыл-доруг, сарыг-доруг, кара аът, калчан-кара, кускун кара, куу-кара, ой аът, ак-ой,кара-ой, кызыл-ой, сарыг аът, кара-сарыг, ак-сарыг, көк аът, калчан-көк, хүрең аът, кара-хүрең, калчан-хүрең, шилги аът, калчан-шилги, хүрең-шилги, шавыдар аът,калдар-аът, мелдер аът, кула аът, калчан-кула, бора аът, ак-бора, көк-бора, кара-бора, кыр аът, калчан-кыр, калдар-кара, мелдер-доруг, калчан-доруг, ак-хавак, ак-хээрик, ак-майык, шокар аът, бора-шокар, көк-шокар, сылдыс-шокар.

Кижи болуру чажындан,
Аът болуру кулунундан.